लेख…
नदीतील मत्स्यसंपदेचे पुनरुज्जीवन, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि शाश्वत मत्स्यव्यवसायाला चालना देण्यासाठी नदी पुनर्भरण ही एक महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक व्यवस्थापन पद्धती आहे.
नदी ही केवळ पाण्याचा प्रवाह नसून विविध जलचर, वनस्पती, सूक्ष्मजीव आणि भौतिक-रासायनिक प्रक्रियांनी समृद्ध असलेली गतिशील परिसंस्था आहे. या परिसंस्थेतील मत्स्यप्रजाती अन्नसाखळीचे संतुलन राखण्यास आणि पोषकद्रव्यांच्या चक्रणात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मात्र, धरणे व बंधारे, जलप्रदूषण, अधिवासाचा ऱ्हास, अतिरेकी मासेमारी, प्रजनन क्षेत्रांचा नाश आणि जलप्रवाहातील बदल यांमुळे स्थानिक मत्स्यप्रजातींच्या संख्येत घट होत आहे. ही घट रोखण्यासाठी नदी पुनर्भरण उपयुक्त ठरू शकते.
नदी पुनर्भरण म्हणजे संबंधित नदीप्रणालीतील स्थानिक मत्स्यप्रजातींचे मत्स्यबीज किंवा प्रगत बोटुकली वैज्ञानिक पद्धतीने नदीत सोडून मत्स्यसाठा वाढविण्याची प्रक्रिया होय. मात्र, ही प्रक्रिया केवळ मत्स्यबीज सोडण्यापुरती मर्यादित नसून त्यासाठी नदीतील मत्स्यसंपदेचे सर्वेक्षण, योग्य प्रजातींची निवड, मत्स्यबीजांचे निरोगी संगोपन, योग्य पुनर्भरण क्षेत्र निश्चित करणे आणि त्यानंतर मत्स्यलोकसंख्येचे निरीक्षण करणे आवश्यक असते.
नदी पुनर्भरणासाठी रोहू (Labeo rohita), कतला (Catla catla), मृगळ (Cirrhinus mrigala) यांसारख्या प्रजातींचा काही कार्यक्रमांमध्ये वापर केला जातो. तथापि, प्रत्येक नदीतील पर्यावरणीय परिस्थिती आणि नैसर्गिक मत्स्यजैवविविधता वेगळी असल्याने स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असलेल्या प्रजातींचीच निवड करणे आवश्यक आहे. तसेच मत्स्यबीजांच्या आनुवंशिक विविधतेचे संरक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. अन्यथा स्थानिक मत्स्यसमुदायाच्या नैसर्गिक वैशिष्ट्यांवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
पुनर्भरणाचे यश मत्स्यबीजांचा योग्य आकार, त्यांची आरोग्यस्थिती, नदीतील पाण्याची गुणवत्ता, प्रवाहाचा वेग, नैसर्गिक खाद्याची उपलब्धता आणि सुरक्षित अधिवास यांवर अवलंबून असते. त्यामुळे नदीतील तापमान, विरघळलेला ऑक्सिजन, सामू, गढूळपणा आणि इतर जलगुणवत्ता घटकांची तपासणी करूनच मत्स्यबीज सोडण्याचे ठिकाण व प्रमाण निश्चित करावे. नदीच्या नैसर्गिक वहनक्षमतेपेक्षा जास्त मत्स्यबीज सोडल्यास खाद्य व अधिवासासाठी स्पर्धा वाढून अपेक्षित परिणाम साध्य होणार नाही.
नदी पुनर्भरणानंतर मत्स्यबीजांचे जिवंत राहण्याचे प्रमाण, वाढ, प्रसार, नैसर्गिक प्रजनन आणि मत्स्यसाठ्यातील बदल यांचे नियमित निरीक्षण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर नदीतील प्रजनन क्षेत्रांचे संरक्षण, जलप्रदूषण नियंत्रण, नैसर्गिक जलप्रवाह कायम राखणे आणि शाश्वत मासेमारीला प्रोत्साहन देणे गरजेचे आहे. या प्रक्रियेत स्थानिक मच्छीमार समुदायाचा सहभाग महत्त्वपूर्ण ठरतो.
महाराष्ट्रातील गोदावरी, कृष्णा, तापी आणि त्यांच्या उपनद्यांमध्ये नदी पुनर्भरण राबविताना प्रत्येक नदीप्रणालीचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. स्थानिक मत्स्यप्रजातींचे सर्वेक्षण, अधिवासाचे मूल्यांकन आणि प्रायोगिक पुनर्भरणाच्या परिणामांचे मूल्यमापन करून पुढील उपाययोजना निश्चित करता येतील.
नदी पुनर्भरणाचे अंतिम उद्दिष्ट केवळ मत्स्यसाठा वाढविणे नसून स्थानिक मत्स्यप्रजातींचे नैसर्गिक प्रजनन आणि स्वयंपूर्ण मत्स्यलोकसंख्या पुनर्स्थापित करणे हे असावे. वैज्ञानिक नियोजन, अधिवास संवर्धन आणि मच्छीमारांचा सहभाग यांच्या समन्वयातून नदीतील मत्स्यजैवविविधतेचे संरक्षण होऊन शाश्वत मत्स्यव्यवसायाला आणि मच्छीमारांच्या उपजीविकेला दीर्घकालीन आधार मिळू शकतो.
– कोमल नंदागवळी,
मत्स्यव्यवसाय विकास अधिकारी, गोंदिया
